Misschien herken je het: een grillige cyclus die soms helemaal uitblijft, acne die maar niet weggaat terwijl je allang geen puber meer bent, of beharing op plekken waar je die liever niet hebt.
Daar kan iets hormonaals achter zitten, en dan komt PCOS in beeld. Het is een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij vrouwen: ongeveer één op de tien in de vruchtbare levensfase heeft het, en lang niet iedereen weet dat.
Hieronder rustig uitgelegd wat PCOS is, welke klachten erbij horen, hoe het ontstaat en wat je eraan kan doen. Gebaseerd op een gesprek met endocrinoloog Diederik Smit in De Healthcast.
Dit artikel informeert, het stelt geen diagnose. Herken je jezelf hierin? Bespreek het met je huisarts of gynaecoloog.
Wat is PCOS?
PCOS staat voor polycysteus ovarium syndroom, een hormonale aandoening die de eierstokken raakt.
Dat het een syndroom heet, zegt iets belangrijks: het is een verzameling symptomen waarvan de precieze oorzaak nog niet is opgehelderd. De endocrinoloog is daar eerlijk over: het exacte mechanisme waardoor PCOS ontstaat, is tot op heden niet volledig duidelijk.
PCOS wordt herkend aan kenmerken die samen voorkomen. Niet iedereen heeft ze allemaal, en juist die variatie maakt het lastig. De ene vrouw heeft vooral last van haar cyclus, de ander vooral van acne of beharing, en weer een ander merkt er nauwelijks iets van.
Ondanks de naam gaat het niet om echte cysten. Wat op een echo als blaasjes zichtbaar is, zijn onrijpe eiblaasjes die zijn blijven steken omdat er geen eisprong plaatsvond.
De klachten en symptomen
PCOS draait om drie hoofdkenmerken, met een vierde dat vaak meespeelt.
1. Problemen met de cyclus. Vaak treedt er geen eisprong op, waardoor je menstruatie onregelmatig wordt of uitblijft. Dit is voor veel vrouwen het eerste dat opvalt, en meteen de reden dat PCOS vaak pas bij een kinderwens ontdekt wordt.
2. Te veel mannelijke hormonen. Dat merk je aan overbeharing in het gezicht, op de borst of de buik, aan hardnekkige acne, en soms aan dunner wordend hoofdhaar.
3. Het beeld op de echo: veel kleine, onrijpe eiblaasjes.
4. Insulineresistentie. Dit vierde kenmerk staat niet in de officiële criteria maar speelt bij een groot deel van de vrouwen met PCOS mee. Je lichaam reageert minder goed op insuline, waardoor je meer insuline aanmaakt, en dat stimuleert de eierstokken weer om meer mannelijke hormonen te maken. Een cirkel die zichzelf in stand houdt.
Verder gemeld: moeite met afvallen, vermoeidheid, stemmingswisselingen en verminderde vruchtbaarheid.
Hoe wordt het vastgesteld?
Er is geen enkele test die PCOS aantoont. De diagnose wordt gesteld op basis van een combinatie, en pas nadat andere oorzaken zijn uitgesloten.
In de praktijk kijkt een arts naar:
- Je cyclus: hoe onregelmatig, hoe vaak blijft ze uit
- Bloedonderzoek: testosteron en andere mannelijke hormonen, LH en FSH, en vaak ook je schildklier en prolactine om andere oorzaken uit te sluiten
- Een echo van de eierstokken
Meestal moet je aan twee van de drie hoofdkenmerken voldoen. Dat betekent dus dat je PCOS kan hebben met een normale echo, of zonder zichtbare overbeharing.
Laat je bij twijfel ook je bloedsuiker en insuline bepalen. Dat hoort niet standaard bij de diagnose, maar het is wel het onderdeel waar je zelf het meeste invloed op hebt.
Wat kan je eraan doen?
PCOS gaat niet over, maar de klachten zijn goed te beïnvloeden. Het meeste effect komt uit de hoek van insulineresistentie.
Krachttraining. Dit is opvallend genoeg een van de sterkste ingrepen. Spiermassa verbetert je insulinegevoeligheid, en dat doorbreekt de cirkel bij de bron. Twee tot drie keer per week zwaar trainen doet hier meer dan welk dieet ook.
Gewicht, maar met nuance. Bij overgewicht kan vijf tot tien procent afvallen de cyclus al herstellen. Belangrijk om te zeggen: PCOS maakt afvallen moeilijker, en niet andersom. Dat is geen kwestie van wilskracht.
Voeding. Eiwit en vezels bij elke maaltijd, en minder snelle suikers. Niet omdat koolhydraten slecht zijn, maar omdat een stabielere bloedsuiker je insuline lager houdt. Een streng koolhydraatarm dieet is niet nodig en zelden vol te houden.
Slaap en stress. Allebei beïnvloeden je insulinegevoeligheid direct.
Medicatie. De pil om de cyclus te reguleren en de acne en beharing te dempen, metformine bij insulineresistentie, en bij een kinderwens middelen die de eisprong opwekken. Dat is werk voor je arts.
Inositol is het enige supplement met redelijk onderzoek achter zich bij PCOS, gericht op insulinegevoeligheid en de cyclus. Bespreek het met je arts in plaats van het zelf te proberen.
Veelgestelde vragen
Kan je zwanger worden met PCOS?
Ja. PCOS maakt het vaak moeilijker doordat de eisprong onregelmatig is of uitblijft, maar veel vrouwen met PCOS worden zwanger, spontaan of met hulp van middelen die de eisprong opwekken.
Gaat PCOS ooit over?
Het is een blijvende aandoening, maar de klachten kunnen sterk verminderen. Rond de overgang wordt het beeld bij veel vrouwen milder, en met leefstijl en behandeling valt er onderweg veel te winnen.
Waarom is afvallen zo moeilijk met PCOS?
Door de insulineresistentie. Een hogere insulinespiegel maakt vetopslag makkelijker en vetverbranding moeilijker. Het ligt dus niet aan je wilskracht, en dat is precies waarom krachttraining hier zoveel oplevert.
Welk sporten helpt het best bij PCOS?
Krachttraining, twee tot drie keer per week. Meer spiermassa verbetert je insulinegevoeligheid, en dat pakt de kern aan. Cardio helpt aanvullend, maar de winst zit vooral in de kracht.
Moet je koolhydraatarm eten met PCOS?
Niet per se. Wat telt is een stabiele bloedsuiker: eiwit en vezels bij elke maaltijd en minder snelle suikers. Een streng koolhydraatarm dieet is zelden nodig en houdt bijna niemand vol.
